Deze site is een grote verzameling van publicaties over de kerkgeschiedenis van Vaassen. Een verzameling die nog steeds verder wordt aangevuld. Er is voldoende informatie om de komende jaren deze site nog veel verder aan te vullen.
Het gelijknamige tijdschrift, dat ook op deze site staat, zal een rode draad van de kerkgeschiedenis weergeven.

De site is bedoeld voor iedereen die de kerkgeschiedenis van Vaassen wil bestuderen en biedt daarvoor veel materiaal. Ik nodig iedereen, die wat materiaal heeft over de kerkgeschiedenis dat nog niet op de site is opgenomen, dit voor dit project beschikbaar te stellen.

Naast gegevens over de kerkgeschiedenis van Vaassen, is er ook een deel 'Meer Informatie'. Hierop staat meer algemene informatie over de kerkgeschiedenis gepubliceerd. Het biedt de mogelijkheid om de plaatselijke historie in een wat groter perspectief te zien.

Ik dank degenen die aan deze site, op welke manier dan ook, hebben bijgedragen. Dat kon zijn het beschikbaar stellen van foto's, maar ook het ter beschikking stellen van eerder geschreven publicaties. Zonder deze informatie zou deze site niet zo'n grote omvang hebben en zoveel informatie bieden.

Ik wens iedereen veel leesplezier toe.

Vaassen kent een interessante kerkgeschiedenis. Sinds de reformatie heeft er naast de protestantse kerkgemeenschap een bloeiende rooms-katholieke gemeenschap bestaan. In latere jaren nam het aantal kerkgemeenschappen toe.

Oorkonde uit de Codex Laureshamnensis

De Vaassense kerkgeschiedenis start zo rond het jaar 800. Dan wordt door ene Brunhold een eigen kerk gesticht, die wordt geschonken aan het Duitse klooster Lorsch. Een afschrift van de akte waarin de kerk werd geschonken is opgenomen in de codex Laureshamnensis. Gedurende de middeleeuwen is niet veel over de Vaassense kerkgeschiedenis bekend. De kerkelijke indeling van de Noord-Veluwe veranderde enigszins, maar de Vaassense kerk bleef onder de kerk van het naburige Epe vallen.

Tijdens de aanloop van de reformatie wordt er meer over Vaassen geschreven. Doordat de Spanjaarden aan het einde van de 16^e eeuw oprukken tot Zutphen en Deventer wordt de reformatie in Vaassen nog even uitgesteld. Vanaf 1592 wordt pastoor Peregrinus van Heerde, net als de andere pastoors in Gelderland, gevraagd om over te gaan naar de nieuwe leer. Dit houdt in dat ze een aantal artikelen over het geloof moeten ondertekend en dat ze moeten worden geëxamineerd. Dit laatste was nodig omdat een behoorlijk aantal pastoorsplaatsen was vergeven aan mensen die slechts een beperkte kennis hadden van kerk en geloof. De nieuwe leer wilde hier verandering in brengen door de pastoors op bekwaamheid te toetsen. De Vaassense pastoor stemt daar, evenals een aantal andere pastoors op de Veluwe, nog niet direct volledig mee in. Een aantal artikelen die ze moeten ondertekenen gaan hen toch echt wat te ver. Een aantal pastoors wordt daarom in de volgende jaren uit het ambt gezet, doch niet de pastoor van Vaassen. Deze weet zich tot 1609 te handhaven. Ondertussen is hij wel ingegaan op het verzoek van de Gelderse Synode om met zijn huishoudster, waarbij hij kinderen had verwekt, te trouwen.

De oude Dorpskerk

Na de reformatie krijgt Vaassen een dominee en de Dorpskerk gaat over in protestantse handen. De rooms-katholieke gelovigen vinden in die eerste jaren onderdak in het plaatselijke kasteel ‘de Cannenburch’. De adelijke familie Van Isendoorn, die het kasteel in eigendom had, bleef rooms-katholiek en beschermde het oude geloof op deze wijze. Er wordt vaak gesuggereerd dat de overgang naar de nieuwe leer rond de reformatie met veel geweld en onderdrukking gepaard ging. In een aantal plaatsen zal dat zeker met geweld gepaard zijn gegaan, doch in Vaassen was dat, evenals in veel andere plaatsen op de Veluwe, zeker niet het geval. Zo werd al aangegeven dat het lang duurde voor de reformatie zich daadwerkelijk voltrok, het werd getolereerd dat de rooms-katholieken op de Cannenburch hun missen hielden en de priesters er de sacramenten bedienden, later mocht in Vaassen een schuilkerk worden gebouwd en het bleek moeilijk om de bevolking de oude paapse gewoontes af te leren. Daarnaast vochten ook de Van Isendoorns aan de kant van de Oranjes. Dat zouden ze waarschijnlijk niet hebben gedaan als er sprake was van een zware onderdrukking van het rooms-katholieke geloof door de nieuwe machthebbers.

Schuurkerk op de Oosterhof

De Nederduits Gereformeerde Kerk, zoals de protestantse kerk ging heten, werd in eerste instantie door Hermannus Goddaeus, een Duitse predikant uit Steinfurt, bediend. Een zoon van hem, Conradus, zou de Vaassense gemeente na de dood van zijn vader overnemen. De achternaam van de beide predikanten is de Latijnse variant van de Duitse naam Godde.
De derde predikant is ook interessant om te noemen. Dat was de nota bene een kleinzoon van de eerder genoemde weerspannige pastoor. Ook zijn vader, de zoon van de vroegere pastoor, was elders op de Veluwe, in Garderen, predikant. De predikanten van Vaassen volgen elkaar vervolgens op. Een volledige lijst is elders op deze site te vinden.
De twee geloofsgemeenschappen van Vaassen blijven gedurende de geschiedenis naast elkaar bestaan. Het protestantisme viert daarbij de boventoon, maar het geloof van de rooms-katholieke medeburgers wordt getolereerd.

Toen in het begin van de 18^e eeuw in Vaassen een schuurkerk in gebruik werd genomen, kreeg de rooms-katholieke kerk, na ruim een eeuw, weer wat vaste grond onder de voeten. De Cannenburch was een goed toevluchtsoord geweest, maar een eigen onderkomen gaf betere mogelijkheden. De schuurkerk bleef ongeveer een eeuw de uitvalsbasis voor de pastoors van de Hollandse missie. Missie, want de hiërarchie van de rooms-katholieke kerk was in een groot deel van de Nederlanden verdwenen. Priesters trokken als zendelingen rond van plaats naar plaats. Vaassen was een vaste plek in de route en werd dan ook een missie-statie genoemd; een halteplaats voor priesters tijdens deze rondtocht, waar ze wat langer konden verblijven. Aan de schuurkerk werd al snel een vaste pastoor verbonden, die vanuit de standplaats Vaassen de wijde omgeving bewerkte. Nog steeds is er geen sprake van grote spanningen tussen beide geloofsrichtingen. De Van Isendoorns laten zich als vanouds in de grafkelder van de Dorpskerk begraven en ook worden pastoors begraven op het kerkhof rond de Dorpskerk.

Waterstaatskerk

Met de komst van de Fransen veranderen de omstandigheden in de kerken in Nederland. Doordat de Fransen een scheiding van kerk en staat voorstonden, stelden ze de verschillende geloofsrichtingen gelijk. In de praktijk leidde dat toen nog niet tot grote veranderingen, want economisch ging het erg slecht met de Nederlanden. Pas na de bevrijding voerde Koning Willem I de echte scheiding van kerk en staat door. Bepaald werd dat de Dorpskerk naar de geloofsrichting met het grootste aantal aanhangers ging. In Vaassen was dat de protestantse kerk. De andere geloofsgemeenschappen mochten met steun van de overheid een kerk bouwen. In Vaassen werd in 1832 een dergelijke Waterstaatskerk gebouwd voor de rooms-katholieke gemeenschap. Ondertussen was de oude Vaassense Dorpskerk ook steeds slechter geworden. Medio 19^e eeuw besloot de kerkelijke gemeente daarom om het schip te vernieuwen en groter te maken. In 1853 werd de nieuwe kerk in gebruik genomen.

In de 19^e eeuw kreeg het protestantse geloof, ook op de Veluwe, te maken kreeg met afscheidingen van de, inmiddels Nederlands Hervormde Kerk genoemde, protestantse kerk. Deze gereformeerde afscheidingen zijn Vaassen echter voorbij gegaan. Het zou tot 1930 duren voordat de vrijzinnigen zich los zouden maken van de gemeente en een eigen gebouw zouden bouwen. Na de oorlog scheidde zich ook een kleine orthodoxe gemeenschap af om in een apart gebouw bijeenkomsten te houden. Een gereformeerde kerk kwam er vrij snel na de oorlog ook, deze werd gevormd vanuit een afsplitsing van de Eper gereformeerde kerk.

Met de komst van een aanzienlijke groep Zuid-Molukkers naar Vaassen kwam er eind vijftiger jaren van de twintigste eeuw meer kleur in het kerkelijke landschap. Deze Molukkers brachten hun eigen tradities mee en de overheid voorzag hen van een kerkgebouw op het plaatselijke woonoord. In de laatste decennia van de twintigste eeuw ontstonden nog een vrije evangelie gemeente en diverse huisgemeenten. Ook kwam er in het begin van de negentiger jaren een moskee voor de steeds omvangrijker wordende gemeenschap van de Vaassense moslims.

Ondanks de grote gemêleerdheid van de geloven in Vaassen heeft dit niet geleid tot grote tegenstellingen. De Vaassense kerkgemeenschappen werken zelfs op een aantal gebieden samen in een Convent van Kerken. De Hervormde gemeente en de gereformeerde kerk werken, na een jarenlang Samen op Weg-proces, nu nauw samen in PKN-verband.

Voor meer informatie over de Vaassense kerkgeschiedenis kunt u terecht op rest van deze site. Daar vindt u veel publicaties over de Vaassense kerken en hun geschiedenis. Ook veel van de kerkelijke ambtsdragers worden daarin belicht.  

Bronnen:

• Deze site
• Kerkgeschiedenis van Vaassen, ds. G. van der Zee, Vaassen, 1934
• 60 jaren ’t Kerkje, diverse auteurs, 1997
• 50 jaar Gereformeerde Kerk Vaassen, diverse auteurs, 1998
• 1100 jaren Vaassen, onder redactie van Paul Terwel, Vaassen, 1991
• Artikelenserie van Schobret Seiboel, RK-kerkbode, Nijmegen, 1936
• Kroniek van de St Martinusparochie, Frans Schumacher, Vaassen, 2005
• Diverse artikelen uit het mededelingenblad van Ampt Epe